نقش محیط زیست در صنعت معدن ایران: چالشها و فرصتها
چالشهای آلودگی، بازسازی زمین، و فرصتهای توسعه پایدار با فناوریهای سبز و اقتصاد چرخشی
معدن لاین
صنعت معدن یکی از ستونهای اصلی اقتصاد ایران است که با بهرهبرداری از منابع غنی سنگآهن، مس، طلا و عناصر نادر خاکی، نقش مهمی در تولید ناخالص داخلی و صادرات ایفا میکند. با این حال، فعالیتهای معدنی اثرات زیستمحیطی عمیقی از جمله تخریب زمین، آلودگی آب و هوا، و کاهش تنوع زیستی به همراه دارند. در دهه اخیر، با افزایش آگاهی جهانی از تغییرات اقلیمی و ضرورت توسعه پایدار، نقش محیط زیست در صنعت معدن ایران بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله به بررسی چالشهای زیستمحیطی صنعت معدن، سیاستهای موجود، و فرصتهای توسعه پایدار در این بخش میپردازد.
چالشهای زیستمحیطی صنعت معدن در ایران
۱. تخریب زمین و مناظر طبیعی
استخراج معادن، بهویژه در روشهای روباز که در ایران رایج است، منجر به تخریب گسترده زمینهای کشاورزی و زیستگاههای طبیعی میشود. برای مثال، معادن سنگآهن در مناطق کویری یزد و کرمان، چشماندازهای طبیعی را تغییر داده و اکوسیستمهای شکننده را تهدید کردهاند. طبق گزارش سازمان حفاظت محیط زیست ایران در سال ۱۴۰۳، حدود ۳۰ درصد از زمینهای تحت تأثیر فعالیتهای معدنی به دلیل عدم بازسازی مناسب، غیرقابل استفاده باقی ماندهاند. این موضوع نهتنها تنوع زیستی را کاهش میدهد، بلکه معیشت جوامع محلی وابسته به کشاورزی را به خطر میاندازد.
۲. آلودگی منابع آب
یکی از بزرگترین چالشهای زیستمحیطی معادن، آلودگی منابع آب است. فرآیندهای استخراج و فرآوری مواد معدنی، بهویژه در معادن مس و سرب، مواد شیمیایی مانند سیانید و اسید سولفوریک را وارد آبهای زیرزمینی و رودخانهها میکنند. در استان کرمان، که میزبان بزرگترین معادن مس ایران است، گزارشهایی از آلودگی آبهای زیرزمینی در نزدیکی معدن سرچشمه منتشر شده است. این آلودگیها سلامت انسان و حیاتوحش را تهدید میکند و در مناطق خشک ایران، که منابع آب محدودند، بحرانی جدی ایجاد کرده است.
۳. انتشار گازهای گلخانهای و آلودگی هوا
صنایع معدنی، بهویژه تولید فولاد و سیمان، از مصرفکنندگان عمده انرژی در ایران هستند و به انتشار گازهای گلخانهای و ذرات معلق کمک میکنند. بر اساس دادههای وزارت صنعت، معدن و تجارت در سال ۱۴۰۴، کارخانههای فولاد ایران سالانه بیش از ۲۰ میلیون تن دیاکسید کربن تولید میکنند. این امر نهتنها به گرمایش جهانی کمک میکند، بلکه کیفیت هوای مناطق اطراف، مانند اهواز و اصفهان، را به شدت کاهش داده است.
۴. مدیریت ضعیف پسماندهای معدنی
باطلههای معدنی، که پس از استخراج و فرآوری باقی میمانند، یکی دیگر از مشکلات زیستمحیطی هستند. این پسماندها اغلب در سدهای باطله ذخیره میشوند که در صورت مدیریت نادرست، میتوانند منجر به نشت مواد سمی به محیط شوند. فاجعه نشت سد باطله معدن سرب و روی انگوران در سال ۱۴۰۲ نمونهای از این خطرات بود که به آلودگی گسترده خاک و آب منطقه منجر شد.
سیاستها و اقدامات زیستمحیطی در صنعت معدن ایران
۱. قوانین و مقررات زیستمحیطی
دولت ایران در سالهای اخیر تلاشهایی برای کاهش اثرات زیستمحیطی معادن انجام داده است. قانون معادن مصوب ۱۳۷۷ و اصلاحات بعدی آن، شرکتهای معدنی را ملزم به ارائه ارزیابیهای زیستمحیطی (EIA) قبل از آغاز پروژهها کرده است. سازمان حفاظت محیط زیست نیز نظارت بر اجرای این ارزیابیها را بر عهده دارد. با این حال، ضعف در اجرای قوانین و کمبود منابع نظارتی باعث شده بسیاری از شرکتها از این الزامات سر باز زنند. در سال ۱۴۰۴، مجلس شورای اسلامی طرحی را برای تشدید جریمههای زیستمحیطی شرکتهای متخلف پیشنهاد کرد که هنوز در انتظار تصویب نهایی است.
۲. بازسازی و احیای معادن
یکی از الزامات قانونی در ایران، بازسازی زمینهای معدنی پس از اتمام عملیات استخراج است. شرکتهایی مانند چادرملو و گلگهر برنامههای احیای زمین را آغاز کردهاند، از جمله کاشت گونههای گیاهی مقاوم به کمآبی در مناطق استخراجشده. با این حال، این تلاشها هنوز در مقیاس کوچکی انجام میشوند و نیاز به سرمایهگذاری و نظارت بیشتری دارند. به گفته کارشناسان، احیای یک هکتار زمین معدنی میتواند تا ۵۰۰ میلیون تومان هزینه داشته باشد، که برای بسیاری از شرکتهای کوچک غیراقتصادی است.
۳. حرکت به سوی فناوریهای سبز
برای کاهش اثرات زیستمحیطی، برخی شرکتهای معدنی به فناوریهای سبز روی آوردهاند. به عنوان مثال، شرکت فولاد هرمزگان در سپتامبر ۲۰۲۵ برنامه تولید «فولاد سبز» را با استفاده از فناوریهای کمکربن آغاز کرد، که هدف آن کاهش ۳۰ درصدی انتشار کربن تا سال ۱۴۱۰ است. همچنین، شرکت چادرملو با راهاندازی نیروگاه خورشیدی در یزد، بخشی از انرژی مورد نیاز خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین میکند. این اقدامات، اگرچه امیدوارکنندهاند، به دلیل هزینههای بالا و محدودیتهای تحریمی، با سرعت محدودی پیش میروند.
۴. همکاریهای بینالمللی و منطقهای
تحریمهای بینالمللی دسترسی ایران به فناوریهای پیشرفته زیستمحیطی را محدود کرده است، اما همکاری با کشورهای منطقه مانند چین و ترکیه میتواند راهگشا باشد. در سال ۱۴۰۴، تفاهمنامهای بین ایران و چین برای انتقال فناوریهای بازیافت آب در معادن امضا شد که میتواند مصرف آب در فرآیندهای معدنی را تا ۴۰ درصد کاهش دهد.
فرصتهای توسعه پایدار در صنعت معدن
۱. اقتصاد چرخشی در معدن
اقتصاد چرخشی، که بر بازیافت و استفاده مجدد از منابع تأکید دارد، میتواند اثرات زیستمحیطی معادن را کاهش دهد. برای مثال، باطلههای معدنی میتوانند به عنوان مواد اولیه در صنایع دیگر، مانند تولید مصالح ساختمانی، استفاده شوند. پروژهای در معدن مس سونگون در سال ۱۴۰۴ با تبدیل باطلهها به آجرهای صنعتی، نمونهای موفق از این رویکرد بود که هم هزینههای دفع را کاهش داد و هم درآمد جدیدی ایجاد کرد.
۲. سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر
استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر، مانند خورشیدی و بادی، میتواند وابستگی معادن به سوختهای فسیلی را کاهش دهد. مناطق معدنی ایران، بهویژه در مرکز و جنوب کشور، پتانسیل بالایی برای تولید انرژی خورشیدی دارند. سرمایهگذاری در این حوزه، علاوه بر کاهش انتشار کربن، هزینههای عملیاتی را در بلندمدت کاهش میدهد.
۳. آموزش و مشارکت جوامع محلی
مشارکت دادن جوامع محلی در پروژههای معدنی و آموزش آنها در زمینه حفاظت محیط زیست میتواند به کاهش تنشهای اجتماعی و زیستمحیطی کمک کند. برنامههای آموزشی در مناطقی مانند کرمان، که توسط شرکتهای معدنی اجرا شدهاند، نشان دادهاند که آگاهی محلی میتواند به حفاظت بهتر از منابع طبیعی منجر شود.
۴. توسعه فناوریهای نوین
فناوریهایی مانند هوش مصنوعی و اینترنت اشیا (IoT) میتوانند مدیریت زیستمحیطی معادن را بهبود بخشند. برای مثال، حسگرهای هوشمند میتوانند نشت مواد سمی یا مصرف غیربهینه آب را در لحظه شناسایی کنند. شرکت ملی مس ایران در سال ۱۴۰۴ آزمایشی برای استفاده از این فناوریها در معدن سرچشمه آغاز کرد که نتایج اولیه آن نویدبخش است.
چالشهای پیشرو و مسیر آینده
با وجود پیشرفتها، موانع متعددی بر سر راه توسعه پایدار در صنعت معدن ایران وجود دارد. کمبود بودجه، ضعف در اجرای قوانین، و تحریمهای بینالمللی دسترسی به فناوریهای پیشرفته را محدود کردهاند. علاوه بر این، فقدان هماهنگی بین وزارت صنعت، معدن و تجارت و سازمان حفاظت محیط زیست، اجرای سیاستهای زیستمحیطی را کند کرده است. برای غلبه بر این چالشها، دولت باید مشوقهای مالیاتی برای شرکتهای سبز ارائه دهد، همکاریهای منطقهای را گسترش دهد، و نظارت بر اجرای قوانین را تقویت کند.
محیط زیست، یک ضرورت استراتژیک
نقش محیط زیست در صنعت معدن ایران از یک الزام قانونی به یک ضرورت استراتژیک تبدیل شده است. با توجه به فشارهای جهانی برای توسعه پایدار و نیاز به حفظ منابع طبیعی، این صنعت باید به سوی روشهای سبزتر و مسئولانهتر حرکت کند. اقداماتی مانند تولید فولاد سبز، احیای زمینهای معدنی، و استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر نشاندهنده پتانسیل ایران برای رهبری در معدنکاری پایدار است. با این حال، موفقیت در این مسیر نیازمند سرمایهگذاری، همکاری بینالمللی، و تعهد به اجرای قوانین است. صنعت معدن ایران، با تعادل بین بهرهبرداری اقتصادی و حفاظت زیستمحیطی، میتواند به الگویی برای توسعه پایدار در منطقه تبدیل شود.
