مواد معدنی حیاتی: جبهه جدید در جنگ تجاری آمریکا و چین

جنگ تجاری میان ایالات متحده و چین، که در سال ۲۰۱۸ به دلیل نگرانی‌هایی از جمله عدم تعادل تجاری، سرقت مالکیت فکری و محدودیت‌های دسترسی به بازار شدت گرفت، وارد مرحله جدیدی شده است و مواد معدنی حیاتی به یکی از محورهای اصلی این نبرد تبدیل شده‌اند. این مواد خام، که برای صنایع کلیدی مانند الکترونیک، انرژی‌های تجدیدپذیر و دفاع حیاتی هستند، به نقطه عطفی در رقابت ژئوپلیتیکی گسترده‌تر تبدیل شده‌اند، جایی که هر دو کشور برای تسلط بر منابعی که پایه‌های برتری فناوری و اقتصادی را تشکیل می‌دهند، رقابت می‌کنند.
ایالات متحده با اعمال تعرفه بر طیف وسیعی از کالاهای وارداتی از چین آغازگر این تنش‌ها بود و پکن نیز با تعرفه‌های متقابل پاسخ داد، که نتیجه آن جنگ تجاری حمایت‌گرایانه‌ای بود که زنجیره‌های تأمین جهانی را مختل کرد و روابط اقتصادی را، به‌ویژه در حوزه‌های حیاتی برای هر دو کشور، تحت فشار قرار داد. اکنون این درگیری عمیق‌تر شده و مواد معدنی حیاتی مانند عناصر نادر خاکی (REEs)، لیتیوم و کبالت در مرکز این رقابت قرار دارند. این منابع برای تولید نیمه‌رساناها، باتری‌های خودروهای برقی و سیستم‌های نظامی ضروری هستند و زنجیره‌های تأمین آنها در برابر تنش‌های ژئوپلیتیکی آسیب‌پذیرند. اثرات زیست‌محیطی استخراج و فرآوری این مواد معدنی همچنین سؤالاتی درباره پایداری و روش‌های استخراج اخلاقی مطرح کرده و با افزایش تقاضای جهانی، این موضوع به چالشی پیچیده‌تر تبدیل شده است.
اهمیت استراتژیک مواد معدنی حیاتی
مواد معدنی حیاتی، چه فلزی و چه غیرفلزی، ستون فقرات فناوری‌های مدرن هستند. عناصر نادر خاکی مانند نئودیمیوم و دیسپروزیوم برای ساخت آهن‌رباهای دائمی که در توربین‌های بادی و خودروهای برقی استفاده می‌شوند، حیاتی‌اند. لیتیوم، کبالت و نیکل برای تولید باتری‌های لیتیوم-یونی با کارایی بالا ضروری هستند، در حالی که گرافیت، منگنز و موادی مانند نیوبیوم و تانتالم در کاربردهای صنعتی و فناوری‌های پیشرفته نقش کلیدی دارند. ارزش استراتژیک این مواد نه تنها در کاربردهایشان، بلکه در کمیابی و تمرکز تولید آنها در تعداد محدودی از کشورها نهفته است.
دتسلط چین—که در سال ۲۰۲۲ تولید ۳۰ مورد از ۵۰ ماده معدنی حیاتی تعیین‌شده توسط آمریکا را در اختیار داشت و بیش از ۸۵ درصد ظرفیت فرآوری جهانی عناصر نادر خاکی را کنترل می‌کرد—به این کشور اهرم قابل‌توجهی بخشیده است. از دهه ۱۹۹۰، زمانی که دنگ شیائوپینگ اهمیت استراتژیک عناصر نادر خاکی را تشخیص داد، چین اکوسیستم جامعی را از استخراج تا تولید محصولات نهایی مانند آهن‌رباهای نادر خاکی ایجاد کرده و تسلط خود بر زنجیره‌های تأمین جهانی را مستحکم کرده است.
محدودیت‌های صادراتی چین و تشدید تنش‌ها
در ۳ دسامبر ۲۰۲۴، چین با اعمال محدودیت‌های شدید صادراتی بر فناوری‌های «دوکاره» حیاتی، از جمله ممنوعیت صادرات آنتیموان، گالیم و ژرمنیوم—سه ماده معدنی کلیدی برای صنایع پیشرفته—تنش‌ها در جنگ تجاری با آمریکا را تشدید کرد. این اقدام، که به طور خاص محموله‌های این منابع حیاتی به آمریکا را هدف قرار داد، نشان‌دهنده تغییری چشمگیر در استراتژی تجاری چین بود. این ممنوعیت واکنشی استراتژیک به افزایش تنش‌های اقتصادی و ژئوپلیتیکی بین دو کشور است، زیرا این مواد برای تولید پیشرفته، نوآوری فناوری و فناوری‌های دفاعی آمریکا ضروری هستند.
چین همچنین محدودیت‌هایی بر صادرات گرافیت، که ماده‌ای کلیدی در تولید باتری و سایر کاربردهای صنعتی است، اعمال کرده است. وابستگی شدید آمریکا به تأمین‌کنندگان چینی این مواد، نگرانی‌هایی درباره آسیب‌پذیری زنجیره‌های تأمین جهانی ایجاد کرده است. این اقدامات نشان‌دهنده توانایی چین در استفاده از جایگاه خود به‌عنوان تأمین‌کننده اصلی مواد خام حیاتی برای اعمال فشار اقتصادی و ژئوپلیتیکی است. محدودیت‌های صادراتی این مواد می‌تواند اختلالات بازار جهانی را تشدید کند و آمریکا را وادار به جستجوی تأمین‌کنندگان دیگر یا تسریع در ایجاد ظرفیت تولید داخلی کند.
پاسخ آمریکا: تنوع‌بخشی و تقویت ظرفیت داخلی
ایالات متحده با استراتژی چندوجهی به این چالش پاسخ داده و هدفش کاهش وابستگی به مواد معدنی چینی است. هر دو دولت ترامپ و بایدن تولید داخلی، نوآوری فناوری و مشارکت‌های بین‌المللی را در اولویت قرار داده‌اند. فرمان اجرایی ۱۳۸۱۷ دولت چین و فرمان اجرایی ۱۴۰۱۷ بایدن به دنبال رفع آسیب‌پذیری‌های زنجیره تأمین بودند، در حالی که قوانین مانند قانون سرمایه‌گذاری زیرساختی و مشاغل و قانون کاهش تورم بودجه‌هایی برای تقویت استخراج و فرآوری داخلی اختصاص داده‌اند. آمریکا همچنین از طریق ابتکاراتی مانند مشارکت امنیت مواد معدنی و قانون مشارکت مواد معدنی حیاتی کواد، با کشورهای غنی از منابع مانند استرالیا، کانادا و برخی کشورهای اروپایی اتحادهایی تشکیل داده است.
تلاش‌ها برای بهبود بازیافت و توسعه فناوری‌های جایگزین در حال افزایش است. دولت بایدن سرمایه‌گذاری‌های سنگینی در بازیافت مواد معدنی حیاتی و پیشرفت تکنیک‌های استخراج انجام داده، در حالی که قانون تولید دفاعی از پروژه‌های حیاتی برای امنیت ملی حمایت می‌کند. این اقدامات به دنبال ایجاد زنجیره تأمین پایدارتر و مقاوم‌تر است.
پیامدهای جهانی و فشار برای همکاری
رقابت آمریکا و چین بر سر مواد معدنی حیاتی، بازارهای جهانی را دگرگون کرده است. اتحادیه اروپا و دیگر اقتصادهای بزرگ در حال تنوع‌بخشی به زنجیره‌های تأمین خود هستند، در حالی که کشورهای غنی از منابع مانند استرالیا، مکزیک و اندونزی کنترل بیشتری بر منابع معدنی خود اعمال می‌کنند. استرالیا، به‌عنوان متحد کلیدی آمریکا، در حال همسویی بیشتر با منافع این کشور برای مقابله با تسلط چین است، که نشان‌دهنده تغییر در ترازهای ژئوپلیتیکی است.
با شدت گرفتن رقابت، نیاز به همکاری جهانی افزایش یافته است. چارچوب‌های سرمایه‌گذاری مشترک، توافقات تجاری شفاف و ابتکارات بازیافت می‌توانند زنجیره‌های تأمین را تثبیت کنند. برنامه‌هایی مانند ابتکار تاب‌آوری زنجیره تأمین، پتانسیل رویکردهای مشارکتی برای ایجاد تعادل بین اولویت‌های اقتصادی، امنیتی و زیست‌محیطی را نشان می‌دهند.
چشم‌انداز آینده: رقابتی پرمخاطره
با بازگشت دونالد ترامپ به کاخ سفید در سال ۲۰۲۵، رقابت آمریکا و چین بر سر مواد معدنی حیاتی احتمالاً تشدید خواهد شد. تعرفه‌های پیشنهادی ترامپ—از جمله تعرفه ۱۰ درصدی بر واردات چین از اول فوریه ۲۰۲۵ و تعرفه‌های احتمالی ۶۰ درصدی به دلیل اقدامات تجاری ناعادلانه—ممکن است واکنش‌های تلافی‌جویانه بیشتری از سوی چین به‌ویژه در بخش مواد معدنی برانگیزد. تسلط چین بر بازار و ممنوعیت‌های صادراتی، خطرات را برای صنایع آمریکایی از انرژی پاک تا دفاع افزایش می‌دهد و می‌تواند به نوسانات قیمتی و کمبود عرضه منجر شود.
ایالات متحده با تمرکز بر تولید داخلی، ساده‌سازی مقررات و اتحادهای بین‌المللی، به دنبال تأمین منابع معدنی خود است. با این حال، مسیر پیش‌رو نیازمند تعادل بین رقابت و همکاری است. چارچوب‌های مشارکتی می‌توانند بازارهای جهانی را تثبیت کنند، اما تنش‌های ژئوپلیتیکی مداوم، به‌ویژه در دولت دوم، ممکن است رقابت استراتژیک را بر راه‌حل‌های جمعی ترجیح دهد. نتیجه این رقابت نه تنها روابط آمریکا و چین، بلکه انتقال جهانی به انرژی پایدار و نوآوری فناوری را شکل خواهد داد.